Na Chelangat Caren,
Usiku huo saa tatu, simu ilipiga na kila kitu kilibadilika. Sauti upande wa pili ilitetemeka, “Daktari, mgonjwa wetu ana homa kali, anatoa damu mdomoni, na ana kuhara. Sijui nifanye nini.” Hii ndiyo simu ambayo kila mfanyakazi wa afya anaogopa kupokea, kwa sababu mara nyingi inamaanisha neno moja tu , Ebola.
Ebola si ugonjwa wa kawaida kama mafua au malaria. Ni virusi vya kikatili vinavyoingia mwilini kimya kimya, kisha vinaanza kuvunja kila kitu kwa ndani. Mara ya kwanza uligunduliwa ilikuwa mwaka 1976 karibu na Mto Ebola nchini Kongo, na tangu wakati huo jina lake limekuwa sawa na hofu. Hauambukizwi kwa hewa kama homa ya kawaida, bali unapata ukigusa damu, jasho, mate, au majimaji yoyote ya mtu aliyeambukizwa. Ndiyo maana wahudumu wa afya, wazishi, na hata jamaa wa karibu ndio wako hatarini zaidi.
Mwanzoni dalili zake zinaonekana kama za mafua ya kawaida – homa kali, uchovu, maumivu ya kichwa na misuli. Lakini ndani ya siku chache mwili huanza kujisaliti. Ngozi hupata mabaka, macho yanageuka mekundu, na damu huanza kutoka pua, mdomoni, na hata kwenye kinyesi. Ndiyo maana watu wengi wanapoona jina Ebola, mioyo yao huanza kudunda kwa hofu.
Kinachofanya Ebola kuwa hatari zaidi si tu nguvu yake ya kikatili, bali ni kasi na hofu inayokuja nayo. Virusi hivi vinaweza kumuua mtu ndani ya siku saba hadi kumi na nne tangu dalili zianze kuonekana. Na kwa muda mrefu hakukuwa na dawa au chanjo, hivyo watu walihisi kama wameshikwa na adui asiyeweza kushindwa. Hofu hiyo ndiyo inayofanya jamii kujificha, wagonjwa kukimbia hospitali, na ugonjwa kusambaa zaidi bila kudhibitiwa. Tukumbuke mlipuko wa mwaka 2014 Afrika Magharibi, ambapo zaidi ya watu 11,000 walipoteza maisha. Sio kwa sababu virusi vilikuwa vikali kuliko hapo awali, bali kwa sababu taarifa hazikufika haraka, wagonjwa walifichwa, na jamii haikuamini wafanyakazi wa afya. Hapo ndipo tulipojifunza somo kubwa – Ebola hauuawi na sindano peke yake. Unauawa na ukweli, usafi, na uaminifu kati ya serikali na wananchi. Wakati watu wanaogopa kuzungumza ukweli, ugonjwa unapata nafasi ya kukua kimya kimya hadi unapokuwa mlipuko mkubwa.
Lakini habari njema ni kwamba leo hatuko pale tulipokuwa miaka kumi iliyopita. Sayansi imeendelea, na pamoja nayo imetuletea matumaini mapya. Tangu mwaka 2019, chanjo ya Ebola imeidhinishwa na inatumika wakati wa milipuko. Chanjo hii haizuii tu maambukizi, bali inapunguza kasi ambayo ugonjwa unasambaa katika jamii. Pia matibabu yameboreshwa. Sasa wagonjwa wanaoingia hospitalini mapema wana nafasi kubwa ya kupona, hasa wakipatiwa maji, elektroliti, na matibabu ya kuunga mkono mwili wao kupambana na virusi. Lakini labda silaha kubwa zaidi ni elimu. Kila kijiji kinapojua dalili za Ebola, kila mtu anapojua umuhimu wa kunawa mikono na kuepuka kugusa maiti bila kinga, mzunguko wa ugonjwa unakatika. Serikali ya Kenya kupitia Wizara ya Afya imeweka mifumo ya ufuatiliaji mipakani na ina timu za majibu ya haraka zinazosubiri kwa macho. Hata hivyo, ukweli ni kwamba mlinzi wa kwanza wa Ebola si daktari wala polisi. Ni wewe mwenyewe, jirani yako, na mtu wa kawaida anayejua nini cha kufanya wakati wa hatari.
Hivyo basi, tukijiuliza jinsi ya kushinda Ebola, jibu liko rahisi kuliko tunavyofikiri. Si vita ya bunduki wala ya hela nyingi, bali ni vita ya taarifa, usafi, na uaminifu. Wakati wa mlipuko wa Liberia mwaka 2014, muuguzi mmoja alisema maneno yanayonisukuma hadi leo: “Sina silaha, sina bunduki. Silaha yangu ni sabuni, maji, na ukweli.” Alipona, na wagonjwa wengi aliowahudumia nao walipona. Hilo linatuonyesha kwamba hata katika giza kubwa zaidi, matendo madogo yanaweza kuwa nuru. Leo hii Ebola haiwezi kushinda jamii inayojua dalili zake, inayonawa mikono mara kwa mara, na inayothubutu kusema ukweli haraka kabla ya kuchelewa. Kwa hiyo usisubiri habari za televisheni zikuitie hofu. Jiulize sasa hivi – je, ninajua dalili za Ebola? Je, nyumbani kwangu kuna sabuni na maji safi? Je, ningeweza kumwambia jirani yangu bila woga kama ninaona mtu anaonyesha dalili hizo? Maswali haya madogo ndiyo yanayotutofautisha kati ya jamii inayoporomoka na jamii inayostahimili.
Na hapa ndipo hitimisho lisilosahaulika linapokuja. Ebola haitakumbukwa kwa idadi ya watu iliyoua, bali itakumbukwa kwa idadi ya watu walioamua kusimama pamoja na kusema kwa sauti moja, “Hapa hatukupiti.” Virusi hivi vinaweza kuwa na nguvu, lakini havina nguvu zaidi ya umoja wetu. Havina nguvu zaidi ya mama anayemfundisha mtoto wake kunawa mikono kabla ya kula. Havina nguvu zaidi ya kijana anayekimbia kumjulisha kiongozi wa kijiji kuwa kuna mgonjwa mwenye dalili za ajabu. Ebola inatisha kwa sababu inatukumbusha udhaifu wetu kama binadamu. Lakini pia inatukumbusha nguvu yetu kubwa zaidi – uwezo wetu wa kujali, kushirikiana, na kuchagua maisha dhidi ya kifo. Hivyo basi, wakati ujao ukiskia neno Ebola, usikimbie kwa hofu. Simama, jua ukweli, chukua hatua, na kumbuka kwamba ushindi dhidi ya ugonjwa huu huanza na wewe. Kwa sababu mwishowe, Ebola haishindi wanadamu walioamka.