Na Chelangat Caren,
Fikiria darasa ambalo mwalimu hachoki, hajui kuchoka, na anaweza kujibu swali la mwanafunzi saa 2 usiku kwa lugha ya Kiswahili safi. Hii si ndoto ya mbali tena. Akili Mnemba, au Artificial Intelligence, imeingia madarasani na inabadilisha jinsi tunavyojifunza na kufundisha.
Vyuo vikuu duniani kote, na sasa pia Kenya, vinakabiliwa na swali kubwa: Je, AI itaharibu uadilifu wa elimu au itakuwa chombo kitakachofungua milango mipya ya ubunifu? Daystar University na taasisi nyingine nchini zimeanza majadiliano makubwa kuhusu hili, na mwezi huu wanajiandaa kwa mkutano wa _AI na Higher Education in Africa.Swali si tena kama AI itakuja, bali ni jinsi gani tutaitumia bila kupoteza utu wetu.
Kwa miaka mingi, elimu ya chuo kikuu imeegemea mhadhara, noti, na mitihani ya kukariri. AI inavunja mfumo huu. Sasa mwanafunzi anaweza kutumia zana kama ChatGPT, Grammarly, au majukwaa ya kujifunzia yanayotumia AI kupata maelezo yaliyobinafsishwa kulingana na kasi yake ya uelewa.
Mwalimu hawezi tena kuwa mwenye ujuzi wote chumbani. Badala yake, anakuwa mwezeshaji. Anamwongoza mwanafunzi jinsi ya kuuliza maswali sahihi, kuchambua majibu ya AI, na kutofautisha ukweli na upotoshaji. Katika shule za mawasiliano na sheria, hii inamaanisha wanafunzi wanafunzwa kufikiri kwa kina zaidi, si tu kunakili majibu.
Vyuo vikuu kama Daystar vimeanza kutumia AI kwa ajili ya uandikishaji, ushauri wa kitaaluma, na hata kutathmini kazi za wanafunzi. Matokeo yake ni muda mwingi kwa walimu kuzingatia ubunifu na utafiti.
Lakini si kila kitu ni nyekundu na jekundu. Wasiwasi mkubwa ni kuhusu uaminifu wa kitaaluma. Mwanafunzi anaweza kumwambia AI aandike insha nzima, na mwalimu asigundue. Pia kuna hatari ya wanafunzi kutegemea AI kiasi cha kupoteza uwezo wao wa kufikiri wenyewe.
Kuna pia suala la usawa. Si kila mwanafunzi ana simu janja, intaneti ya haraka, au umeme wa kutosha. Ikiwa AI itakuwa msingi wa elimu, tutafanyaje kuhakikisha mwanafunzi wa kijijini hapati adhabu kwa kukosa teknolojia?
Pia, AI inajifunza kutoka kwa data zilizopo. Ikiwa data hizo zina upendeleo wa kikabila, kijinsia, au kitamaduni, basi AI itatoa matokeo yale yale. Vyuo vinapaswa kufundisha wanafunzi jinsi ya kutambua na kurekebisha upendeleo huu.
Hapa ndipo Afrika inapotakiwa kuwa macho. Barani Ulaya na Marekani, AI inatumika zaidi kuongeza faida za makampuni. Lakini Afrika inaweza kuitumia kutatua matatizo yetu ya kipekee: ukosefu wa walimu, lugha nyingi, na elimu duni vijijini.
Fikiria programu ya AI inayoweza kufundisha hesabu kwa Kiswahili, Dholuo, na Kimeru kwa mtoto aliye mashinani. Fikiria mwalimu mmoja anayesimamia wanafunzi 200 kwa msaada wa msaidizi wa AI. Hii ndiyo fursa ambayo mkutano wa Daystar unajaribu kuichunguza.
Zaidi ya hayo, wanafunzi wa Afrika wanaweza kuwa watengenezaji wa AI, si watumiaji tu. Vyuo vinapaswa kuanzisha kozi za data science, ethics of AI, na machine learning mapema, ili kizazi kijacho kisibaki nyuma.
Akili Mnemba si adui wala si mokozi. Ni chombo. Na kama chombo chochote, matokeo yake yanategemea mkono unaokishikilia.
Vyuo vikuu vinapaswa kuacha kuogopa AI na kuanza kuivumilia, kuisimamia, na kuifundisha. Wanafunzi wanahitaji kujifunza si tu jinsi ya kutumia AI, bali jinsi ya kuitumia kwa uwajibikaji, ubunifu, na haki. Walimu wanahitaji mafunzo mapya ili wasibaki nyuma.
Ikiwa tutafanya hivi, basi miaka kumi ijayo vyuo vya Afrika havitakuwa wafuasi wa teknolojia bali viongozi wake. Na mwanafunzi wa kijijini Kenya ataweza kuwa na mwalimu bora zaidi duniani mkononi mwake, bila kusafiri kwenda nje ya nchi.
Swali sasa si kama AI itabadilisha elimu. Swali ni: Je, sisi tuko tayari kuibadilisha elimu pamoja nayo?